Stress en zwanger worden: waarom ‘ontspan maar’ geen goed advies is

“Je moet er gewoon wat minder mee bezig zijn.”

“Ga lekker op vakantie.”

“Ontspan nou maar, dan komt het vanzelf.”

Misschien heb jij deze opmerkingen ook vaker gehoord dan je lief is. Ze zijn bijna altijd goedbedoeld. Maar als je al maanden, of misschien jaren, probeert zwanger te worden, kunnen ze behoorlijk pijn doen.

Want hoe ontspan je eigenlijk als je iedere maand opnieuw hoopt? Als je je cyclus bijhoudt, je eisprong probeert te bepalen en elke verandering in je lichaam opmerkt? En als je menstruatie dan toch weer komt, begint alles opnieuw.

Wat ik vooral lastig vind aan die opmerking, is de boodschap die er onbedoeld onder ligt: dat je misschien niet zwanger wordt omdat je te veel stress hebt. Alsof je het zelf in de hand hebt, als je maar genoeg ontspant.

Dat is niet alleen pijnlijk. Het is ook veel te kort door de bocht. Tegelijkertijd kan langdurige stress wel degelijk invloed hebben op je lichaam, ook op de hormonen die je cyclus aansturen.

Dus hoe zit het nu echt? Kan stress ervoor zorgen dat je niet zwanger wordt? En wat kun je doen, zonder jezelf nóg meer druk op te leggen?

Alvast het belangrijkste: je hoeft niet stressvrij te zijn om zwanger te worden.

Stress is meer dan een druk hoofd

Bij stress denken we meestal aan werkdruk, een volle agenda of zorgen. Maar je lichaam reageert op veel meer.

Er is emotionele stress, zoals spanningen op je werk, in je relatie, geldzorgen of verdriet. En er is lichamelijke belasting: structureel te weinig slapen, te weinig eten, heel intensief sporten zonder genoeg herstel, of een lichaam dat met een ziekte of ontsteking bezig is.

En dan is er de stress van de kinderwens zelf. Wanneer is mijn eisprong? Welke supplementen moet ik nemen? Moet ik mijn progesteron laten onderzoeken? Wat als ik iets over het hoofd zie?

In mijn praktijk hoor ik vaak: “Maar ik heb eigenlijk niet zoveel stress. Ik doe gewoon heel erg mijn best.” En juist daar zit soms iets. We zijn zo gewend aan ons tempo en aan alles wat we van onszelf verwachten, dat we niet meer merken hoeveel energie het kost.

Ik vergelijk het vaak met een emmer. Daar komt van alles in: je werk, een slechte nacht, zorgen om je ouders, een verhuizing, een fertiliteitstraject. Dat er iets in zit, is niet erg. Het wordt pas lastig als er steeds meer bij komt en er weinig ruimte is voor herstel.

Wat gebeurt er in je lichaam bij stress?

Een gaspedaal en een rem.

Je zenuwstelsel kun je vergelijken met een gaspedaal en een rem. Het gaspedaal zet je in actie: je hartslag gaat omhoog, je wordt alert en er komt energie vrij. Handig als je moet presteren of snel moet reageren. De rem helpt je lichaam juist om tot rust te komen, en ondersteunt herstel en spijsvertering.

Je hebt ze allebei nodig. Stress op zich is dus geen probleem, het hoort bij het leven. Het gaat erom of er tegenover de belasting ook genoeg herstel staat.

Cortisol is niet je vijand.

Cortisol heeft een slechte naam gekregen. Je leest overal dat het omlaag moet. Maar cortisol is een hormoon dat je gewoon nodig hebt. Het helpt onder andere je bloedsuiker, bloeddruk en stofwisseling te regelen.

Cortisol volgt ook een dagritme: ’s ochtends is het doorgaans hoger, zodat je op gang komt, en in de loop van de dag daalt het weer. Bij langdurige stress kan dat ritme veranderen. Maar dat betekent niet automatisch dat je de hele dag te veel cortisol hebt. Ieder lichaam reageert anders.

Wat heeft stress met je eisprong te maken?

Hormonen werken niet los van elkaar. Vanuit je hersenen worden verschillende systemen aangestuurd, waaronder je stresssysteem, je schildklier en je voortplantingssysteem. Die beïnvloeden elkaar voortdurend. Je voortplantingssysteem regelt onder meer de rijping van je eicel, je eisprong en de aanmaak van oestrogeen en progesteron.

Bij ernstige of langdurige belasting kan de aansturing van je cyclus verstoord raken. Het duidelijkste voorbeeld is een menstruatie die helemaal uitblijft, omdat de hersenen minder signalen afgeven aan de eierstokken. Dat zien we bijvoorbeeld bij vrouwen die langdurig te weinig energie binnenkrijgen, intensief sporten of veel gewicht verliezen, soms in combinatie met psychische stress.

Maar, en dat vind ik belangrijk: dat betekent niet dat iedere drukke werkweek je eisprong verstoort. Je lichaam kan behoorlijk wat hebben.

‘Stress steelt je progesteron’: een hardnekkige mythe

Misschien heb je weleens gelezen dat je lichaam bij stress al zijn bouwstoffen gebruikt om cortisol te maken, waardoor er te weinig overblijft voor progesteron. Het klinkt logisch, maar zo werkt het niet.

Cortisol wordt gemaakt in je bijnieren. Progesteron wordt in de tweede helft van je cyclus vooral gemaakt door het gele lichaam in je eierstok. Die twee vechten niet om één voorraad.

Wat wél kan: ernstige belasting kan de aansturing van je eisprong beïnvloeden. En als je eisprong niet goed plaatsvindt of uitblijft, heeft dat ook gevolgen voor je progesteron. Dat is een heel ander verhaal. En het is precies waarom ik bij een laag progesteron niet alleen naar die ene waarde kijk, maar vooral naar je cyclus en je eisprong.

Wat zegt onderzoek over stress en zwanger worden?

Er is behoorlijk wat onderzoek gedaan naar stress en vruchtbaarheid. En de uitkomsten wijzen niet allemaal dezelfde kant op. Twee onderzoeken vind ik bijzonder interessant.

Het eerste onderzoek keek naar vrouwen die net begonnen met proberen zwanger te worden. In hun speeksel werden stressgerelateerde stoffen gemeten. Vrouwen met hogere waarden van alfa-amylase, een stof die samenhangt met de activiteit van het stresssysteem, hadden gemiddeld een lagere kans om per cyclus zwanger te worden. Maar dat betekent nog niet dat stress de oorzaak was. Een verband is iets anders dan een oorzaak.

Opvallend was bovendien dat er voor cortisol geen duidelijk verband werd gevonden.

Betekent dit dat cortisol er niet toe doet? Nee. Cortisol speelt een belangrijke rol in het hormonale samenspel.

In mijn praktijk kijk ik soms naar het dagpatroon van cortisol wanneer er specifieke aanwijzingen zijn om de hormonale stressrespons verder te onderzoeken. Daarbij vind ik het belangrijk om de uitslag altijd in de context van iemands klachten en gezondheid te plaatsen. Want een cortisolmeting vertelt niet automatisch hoe goed iemand met stress omgaat, en het is niet bewezen dat het bijsturen van cortisol de kans op zwangerschap vergroot.

Het tweede onderzoek bracht veertien studies samen, met ruim 3.500 vrouwen die een vruchtbaarheidsbehandeling kregen, zoals IVF of ICSI. Hoe angstig of somber deze vrouwen zich vóór de behandeling voelden, hing niet duidelijk samen met de kans dat ze zwanger werden.

Dus als je nu denkt: “Ik ben al maanden gespannen. Heb ik mijn kansen verpest?” Dat kun je hier niet uit afleiden. Vrouwen worden ook zwanger in stressvolle periodes. En vrouwen die heel ontspannen leven, kunnen toch moeite hebben om zwanger te worden.

Stress verdient aandacht. Maar stress mag nooit de volgende reden worden waarom je denkt dat het jouw schuld is dat je niet zwanger wordt.

Waarom een kinderwens zoveel stress kan geven

Wat we vaak vergeten, is dat het uitblijven van een zwangerschap zelf een enorme bron van spanning is. Stress en vruchtbaarheidsproblemen beïnvloeden elkaar. Het is lang niet altijd duidelijk wat oorzaak is en wat gevolg.

Iedere cyclus brengt opnieuw hoop. Je analyseert elk steekje, je vraagt je af of je al kunt testen. En als je menstruatie toch komt, is dat elke keer weer een teleurstelling.

Ondertussen loopt je kinderwens overal doorheen. Seks die ineens op dinsdagavond moet. Vakanties die je plant rond mogelijke behandelingen. En die vraag op een verjaardag: “En, wanneer beginnen jullie eens?”

Dat is allemaal echte belasting. En het mag je raken.

Het moeilijkste is soms dat je niet weet waarom

Wat ik in mijn praktijk heel vaak merk, is dat vrouwen niet alleen worstelen met het feit dat ze niet zwanger worden, maar vooral met het niet weten waarom. Een groot deel van de vrouwen die bij mij komen, heeft te horen gekregen dat er geen duidelijke verklaring is voor het uitblijven van een zwangerschap.

Je krijgt te horen dat alles er goed uitziet. Je cyclus is regelmatig, je uitslagen zijn normaal, het zaad is onderzocht. Maar je wordt niet zwanger.

En dan begint de zoektocht. Googelen, podcasts luisteren, boeken lezen. Je hoort dat je op je bloedsuiker moet letten, dat je progesteron misschien te laag is, of dat bepaalde supplementen kunnen helpen. Voor je het weet, ben je met ontzettend veel dingen tegelijk bezig.

En die zoektocht geeft zelf ook weer spanning. Want wat is voor jou belangrijk? Welke informatie klopt? En wat als je iets over het hoofd ziet? Ik denk dat veel vrouwen vooral bang zijn dat ze kostbare tijd verliezen.

Als harder werken niet meer helpt

Ik hoor vrouwen vaak iets zeggen als: “Vroeger werkte het altijd zo. Hoe harder ik werkte, hoe beter het resultaat. En nu werk ik ook hard, maar het werkt niet.”

Misschien herken je dat. Je bent gewend om verantwoordelijkheid te nemen. Als iets moeilijk is, ga je harder werken. Je zoekt meer informatie en je maakt een plan. Dat heeft je in je leven veel gebracht.

Maar bij een kinderwens kun je alles goed doen, en dan nog heb je de uitkomst niet in de hand.

Dus wat doe je? Vaak nóg harder je best. Nog meer lezen, nog iets aanpassen, nog een supplement proberen. Niet omdat je per se alles wilt controleren, maar omdat niets doen bijna onmogelijk voelt als iets zo belangrijk voor je is.

Doorzettingsvermogen, zorgvuldigheid en verantwoordelijkheid zijn mooie eigenschappen. Alleen wordt het zwaar als je jezelf ook verantwoordelijk gaat voelen voor iets waar je geen volledige controle over hebt.

Je kunt verantwoordelijkheid nemen voor de stappen die je zet, zonder jezelf verantwoordelijk te maken voor de uitkomst.

Waarom een duidelijk plan juist rust kan geven

Daarom vind ik het zo belangrijk om samen overzicht te maken. Wat weten we al? Welke klachten verdienen nog aandacht? Wat is zinvol om verder te onderzoeken? En wat kunnen we juist loslaten? Soms is het een enorme opluchting om te horen dat iets níét nodig is.

Een duidelijk plan geeft geen zekerheid dat je zwanger wordt. Die kan niemand geven. Maar je hoeft niet meer iedere dag opnieuw te bedenken wat je nog zou moeten veranderen. De onzekerheid over de uitkomst blijft. De onzekerheid over wat je nú kunt doen, wordt kleiner. En zo’n plan mag nooit een nieuwe prestatielijst worden.

Merk je dat je steeds opnieuw zoekt naar wat je nog kunt doen? Met de gratis Gezond Zwanger Check krijg je inzicht in welke gezondheidsthema’s bij jou aandacht verdienen. Zodat je gerichter keuzes kunt maken, in plaats van alles tegelijk te proberen.

Dat vind ik misschien wel het grootste probleem met het advies ‘ontspan maar’. Ontspanning kan waardevol zijn. Maar ontspanning is geen onderzoek.

Vanuit je hoofd of vanuit je buik

Naast weten wat er in je lichaam gebeurt, is er nog iets belangrijks: weer leren voelen wat je lichaam je vertelt. Want terwijl je druk bezig bent met alles wat je kunt onderzoeken en verbeteren, raak je soms het contact met jezelf een beetje kwijt. In mijn praktijk kijk ik daarom niet alleen naar wat er hormonaal en lichamelijk gebeurt, maar ook naar hoe je je voelt in je eigen lichaam. Veel vrouwen met een kinderwens leven vooral vanuit hun hoofd. Ze analyseren, plannen, zoeken antwoorden en proberen grip te krijgen op een situatie die zich moeilijk laat controleren. Dat is heel begrijpelijk.

In de Chinese geneeskunde wordt veel aandacht besteed aan het contact met je lichaam. Een begrip dat daarbij hoort, is de onderste dantian: een gebied in je onderbuik dat traditioneel wordt gezien als een centrum van stabiliteit en innerlijke kracht. Ik vind dat een mooie manier om naar je dag te kijken.

Waar begint jouw dag meestal: bij je lichaam, of bij je hoofd?

Misschien word je wakker en begint het denken meteen. Wat moet er vandaag gebeuren? Welke berichten moet ik beantwoorden? Voor je het weet, heb je figuurlijk je werkjas alweer aan. En je merkt niet eens dat je schouders gespannen zijn of je ademhaling hoog in je borst zit.

Veel vrouwen zoeken voortdurend naar antwoorden buiten zichzelf. Welke test, welk supplement, wat moet ik veranderen? Die antwoorden kunnen waardevol zijn, en dat is ook een belangrijk deel van mijn werk. Maar we vergeten soms een heel eenvoudige vraag:

Hoe voel ik me eigenlijk?

Niet wat je app zegt. Niet wat je bloeduitslag zegt. Maar wat je zelf in je lichaam merkt. Ben ik moe? Heb ik honger? Ga ik al de hele dag over mijn grenzen heen? En misschien nog wel belangrijker: wat heb ik op dit moment eigenlijk nodig?

Ademhaling als klein rustmoment

Je ademhaling is een eenvoudige manier om weer even contact te maken met je lichaam. Daarvoor hoef je echt niet iedere dag twintig minuten op een meditatiekussen te zitten. Koppel het aan momenten die toch al in je dag zitten: voordat je gaat eten, als je naar het toilet gaat, als je achter je bureau gaat zitten.

Voel op zo’n moment even waar je ademhaling zit. Adem je hoog in je borst? Houd je ongemerkt je adem vast? Adem dan een paar keer rustig in, laat je buik zacht meebewegen, en adem iets langer en ontspannen uit. Zo help je je zenuwstelsel om even op de rem te gaan.

Misschien zakken je schouders wat. Misschien merk je niets bijzonders, en dat is ook prima. Het gaat niet om een perfecte oefening. En al helemaal niet om je kans op zwangerschap te vergroten. Het gaat erom dat je gedurende de dag af en toe weer contact maakt met jezelf. Zonder iets te hoeven bereiken.

Wat helpt nog meer als je veel stress ervaart?

Ik ga je geen lange lijst geven met nog meer dingen die je moet doen. Waarschijnlijk doe je al ontzettend veel. Maar een paar dingen vind ik wel belangrijk.

1. Luister naar de signalen van je lichaam

Moe zijn maar niet kunnen ontspannen, snel trillerig worden als je niet op tijd eet, darmen die sneller reageren of vaker hoofdpijn. Dat kunnen signalen zijn dat je veel van jezelf vraagt. Maar ze kunnen ook andere oorzaken hebben, zoals bloedarmoede of je schildklier. Zie ze daarom als aanleiding om verder te kijken, niet als bewijs dat je te veel stress hebt.

2. Zorg voor de basis

Regelmaat in je slaap, daglicht in de ochtend, en genoeg eten. Niet alleen gezond, maar ook genoeg: een langdurig tekort aan energie kan je cyclus beïnvloeden. Probeer bijvoorbeeld één maaltijd per dag echt in rust te eten. En blijf bewegen, maar niet iedere training hoeft maximaal te zijn.

3. Stel grenzen

Je hoeft niet naar iedere babyshower. Je hoeft niet op iedere vraag over je kinderwens te antwoorden. “Lief dat je meeleeft, maar daar praat ik liever even niet over.” Dat is genoeg.

4. Neem lichamelijke klachten serieus

Heb je regelmatig spotting voor je menstruatie? Is je tweede cyclushelft steeds opvallend kort? Of blijft je menstruatie ineens uit? Schrijf dat niet zomaar toe aan stress. Zulke veranderingen kunnen verschillende oorzaken hebben en verdienen soms verder onderzoek. Je cyclus vertelt je iets. Het is de moeite waard om te kijken wát.

5. Doe het niet alleen

Praat met je partner, een vriendin of een professional. Merk je dat spanning, angst of somberheid je dagen gaan bepalen, zoek dan steun. Bij veel fertiliteitsafdelingen kun je terecht bij een maatschappelijk werker of psycholoog. Niet omdat je stress de oorzaak is van je vruchtbaarheidsproblemen, maar omdat je het verdient om je beter te voelen.

Wanneer verder kijken?

Ben je al een jaar aan het proberen zwanger te worden? Bespreek dan met je huisarts of vruchtbaarheidsonderzoek zinvol is. Afhankelijk van je leeftijd, je voorgeschiedenis of je klachten kan het verstandig zijn om eerder aan de bel te trekken.

Medisch onderzoek en aandacht voor je totale gezondheid sluiten elkaar niet uit. Ze vullen elkaar juist aan.

Wat zou je tegen een vriendin zeggen?

Stel je voor dat een goede vriendin in precies jouw situatie zit. Ze probeert al lang zwanger te worden, doet ontzettend haar best, en zegt tegen je: “Misschien doe ik het zelf verkeerd. Misschien ben ik gewoon te gestrest.”

Wat zou jij haar vertellen? Waarschijnlijk dat ze al ontzettend veel doet. Dat ze niet alles in de hand heeft. Dat ze verdrietig mag zijn, en ook nu goed voor zichzelf mag zorgen.

Kun je jezelf diezelfde vriendelijkheid geven?

Tot slot: je hoeft niet eerst te ontspannen om zwanger te worden

Heeft stress invloed op je lichaam? Ja. Kan langdurige, zware belasting je cyclus beïnvloeden? Soms wel. Maar kun je zeggen dat je niet zwanger wordt omdat je te gespannen bent? Nee. Zo eenvoudig werkt vruchtbaarheid niet.

Je hoeft ontspanning dus niet als volgende taak op je lijstje te zetten. Soms helpt meer herstel. Soms is verder onderzoek nodig. En vaak mogen die twee gewoon naast elkaar bestaan.

Je hoeft niet stressvrij te zijn om zwanger te worden. Je verdient geen ‘ontspan maar’. Je verdient antwoorden.

Wil je weten welke stappen voor jou belangrijk zijn?

Doe de gratis Gezond Zwanger Check. Je krijgt inzicht in welke gezondheidsthema’s bij jou aandacht verdienen, zoals je cyclus, voeding, bloedsuiker, darmen, slaap en stress.

Wil je dat ik persoonlijk met je meekijk? Plan een vrijblijvende kennismaking.

Wil je hier liever naar luisteren? In mijn podcastaflevering over stress en zwanger worden vertel ik je meer over de invloed van stress op je lichaam, én hoe je weer wat rust kunt ervaren tijdens je kinderwens. Beluister De Kinderwens Podcast. [Vervang deze link door de directe link naar de aflevering zodra die online staat.]

Veelgestelde vragen over stress en zwanger worden

Kan stress ervoor zorgen dat je niet zwanger wordt? Ernstige of langdurige belasting kan de aansturing van je cyclus beïnvloeden, vooral in combinatie met te weinig eten, intensief sporten of gewichtsverlies. Maar dat gewone dagelijkse stress de oorzaak is van vruchtbaarheidsproblemen, is niet aangetoond. Vrouwen worden ook zwanger in stressvolle periodes.

Moet ik eerst ontspannen voordat ik zwanger kan worden? Nee. Je hoeft niet stressvrij te zijn om zwanger te worden. Aandacht voor herstel is goed voor je gezondheid en voor hoe je je voelt, maar het is geen voorwaarde voor een zwangerschap.

Kan stress mijn progesteron verlagen? Stress ‘steelt’ geen progesteron. Wel kan ernstige belasting de aansturing van je eisprong verstoren, waardoor ook je progesteronproductie kan veranderen. Een lage progesteronwaarde beoordeel je daarom altijd in samenhang met het moment in je cyclus en je eisprong.

Heeft cortisol invloed op mijn vruchtbaarheid? Cortisol speelt een rol in veel processen in je lichaam en staat in wisselwerking met andere hormonale systemen. Maar een hoge of lage cortisolwaarde betekent niet automatisch dat je minder vruchtbaar bent. Er is onvoldoende bewijs dat het meten of bijsturen van cortisol bij verder gezonde vrouwen de kans op zwangerschap vergroot.

Wanneer moet ik verder onderzoek laten doen? Ben je een jaar aan het proberen zwanger te worden, bespreek dan met je huisarts of vruchtbaarheidsonderzoek zinvol is. Afhankelijk van je leeftijd, een onregelmatige cyclus, klachten of je medische voorgeschiedenis kan het verstandig zijn om eerder aan de bel te trekken.

Bronnen

• Lynch e.a. (2014), Human Reproduction. Onderzoek naar stressmarkers in speeksel en de kans op zwangerschap. Toelichting door de onderzoeker
• Boivin, Griffiths & Venetis (2011), BMJ. Meta-analyse van 14 studies met 3.583 vrouwen die een vruchtbaarheidsbehandeling ondergingen. Samenvatting
• Wesselink e.a. (2018), American Journal of Epidemiology. Onderzoek naar ervaren stress en de kans op zwangerschap. Boston University